O‘zbekistonda yo‘l harakati qoidalariga muvofiq svetofor boshqaruvchisi, svetofor signallari va to‘xtash chiziqlari o‘rtasidagi ustuvorlik aniq belgilangan. 2022-yil 12-apreldagi 172-sonli Yo‘l harakati qoidalari asosida svetofor signallari va boshqaruvchining signallari qat’iy tartibda tartibga solingan. Svetoforlar yashil, sariq, qizil va oq-yulduz ranglarida bo‘lib, ularning shakli va joylashuvi harakat yo‘nalishini ko‘rsatadi. Masalan, yashil signal harakatga ruxsat beradi, sariq signal harakatni taqiqlaydi yoki ogohlantiradi, qizil signal esa harakatni qat’iyan taqiqlaydi. Qo‘shimcha yashil o‘q shaklidagi signal faqat o‘q ko‘rsatgan yo‘nalishda harakatga ruxsat beradi. Agar qo‘shimcha signal o‘chirilgan bo‘lsa, bu yo‘nalishda harakat taqiqlanganini bildiradi.
Svetofor boshqaruvchisi (yo‘l harakatini boshqaruvchi shaxs) svetofor signalidan ustun hisoblanadi. Ya’ni, agar boshqaruvchi svetofor signaliga zid bo‘lgan ishora qilsa, haydovchilar boshqaruvchining ko‘rsatmalariga amal qilishlari shart. Bu holat yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlash uchun muhimdir.
To‘xtash chiziqlari svetofor signallari bilan birgalikda harakatni tartibga solishda muhim rol o‘ynaydi. Haydovchilar svetofor qizil signalida to‘xtash chizig‘idan oldin to‘xtashlari kerak. Agar to‘xtash chizig‘i mavjud bo‘lmasa, haydovchi svetofor ustunligiga rioya qilgan holda xavfsiz joyda to‘xtashi lozim. Shu bilan birga, yo‘l harakati qoidalarida maxsus transport vositalari va og‘ir yuk tashuvchi transport vositalari uchun ayrim imtiyozlar ko‘zda tutilgan, ular ba’zi hollarda yo‘l belgilari va svetofor signallaridan chetga chiqishi mumkin, ammo harakat xavfsizligi ta’minlanishi shart.
Svetofor signallari turli shakllarda bo‘lishi mumkin: aylana shaklidagi, o‘q shaklidagi, piyoda yoki velosipedchi silueti ko‘rinishida. Har bir signalning o‘ziga xos vazifasi bor. Masalan, piyodalar uchun mo‘ljallangan svetofor faqat piyodalarga taalluqli bo‘lib, yashil signal piyodalarga o‘tishni ruxsat beradi, qizil esa taqiqlaydi.
Reversiv svetoforlar yo‘lning ayrim yo‘nalishlarida harakatni boshqarish uchun ishlatiladi. Ular qizil X shaklidagi signal va pastga qaragan yashil o‘q signalidan iborat bo‘lib, yo‘lning ma’lum qismida harakatni taqiqlash yoki ruxsat berishni bildiradi. Agar reversiv svetofor signalari o‘chirilgan bo‘lsa, ushbu yo‘l qismiga kirish taqiqlanadi.
Shuningdek, tramvaylar va boshqa yo‘nalishli transport vositalari uchun maxsus svetoforlar mavjud bo‘lib, ular oq-yulduz rangidagi to‘rt signalga ega. Bu svetoforlar harakatni aniq yo‘nalishlarda boshqaradi va harakat faqat pastki signal va yuqoridagi bir yoki bir nechta signal yoqilganida ruxsat etiladi.
Yuqoridagi qoidalar va tartiblar O‘zbekistonda yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlash va harakatni samarali boshqarish maqsadida ishlab chiqilgan. Shu bilan birga, 2024-yil yanvar oyida qabul qilingan yangi qonunlar yo‘l harakati sohasida davlat boshqaruvi, huquqiy asoslar va xavfsizlikni yanada mustahkamlashga qaratilgan. Lekin svetofor boshqaruvchisi va svetofor signallari ustuvorligi haqida aniq qo‘shimcha o‘zgarishlar yoki yangiliklar qonun matnida ko‘rsatilmagan.
Shu bois, haydovchilar va piyodalar uchun eng muhim qoidalar: svetofor boshqaruvchisining ko‘rsatmalariga har doim ustunlik berish, svetofor signalining rang va shakliga qat’iy amal qilish, to‘xtash chiziqlarida to‘xtash va maxsus transport vositalarining harakatiga oid imtiyozlarni hisobga olishdir. Bu qoidalar yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlashda asosiy tamoyillar hisoblanadi.